Faktoring a cesja wierzytelności - co przechodzi na faktora?

Istota cesji wierzytelności i art. 509 k.c.

Cesja wierzytelności to umowa, w której wierzyciel przenosi na osobę trzecią prawo żądania zapłaty, na przykład należność z wystawionej faktury. Kodeks cywilny nazywa tę czynność przelewem i reguluje ją w art. 509-517. Według art. 509 § 1 wierzyciel może przenieść wierzytelność bez zgody dłużnika, o ile nie sprzeciwia się temu ustawa, zastrzeżenie umowne (pactum de non cedendo) albo właściwość zobowiązania.

Zgoda dłużnika nie jest więc warunkiem przeniesienia. Przykładem granicy ustawowej jest art. 449 k.c., który ogranicza zbycie roszczeń o naprawienie szkody na osobie, w tym renty. Jeśli faktor żąda zgody twojego odbiorcy faktury, choć umowa z nim nie zakazuje cesji, stawia warunek handlowy, którego ustawa nie przewiduje.

Według art. 509 § 2 razem z wierzytelnością na nabywcę przechodzą wszystkie związane z nią prawa, w tym roszczenie o zaległe odsetki.

Cesja zmienia osobę wierzyciela, a treść długu pozostaje nietknięta. Kontrahent nadal musi zapłacić tę samą kwotę w tym samym terminie. Na tym mechanizmie opiera się faktoring z cesją. Dostajesz pieniądze przed terminem płatności, a faktor nabywa prawo do zapłaty od kontrahenta.

Faktoring a cesja - na czym polega różnica

Cesja i faktoring to pojęcia, które się krzyżują, a żadne nie zawiera drugiego. Cesja wierzytelności to pojedyncza czynność prawna, która przenosi prawo do zapłaty na inną osobę. Faktoring to usługa finansowa, w której cesja faktury jest zwykle narzędziem przeniesienia należności na faktora. Cesję spotkasz też przy sprzedaży długu albo windykacji, a część ofert faktoringu cichego obywa się bez niej.

Przy faktoringu do przeniesienia prawa dochodzą usługi. Faktor finansuje należność po weryfikacji twoich kontrahentów. Może też monitorować płatności, a u części faktorów ubezpieczać należności i prowadzić windykację.

Za faktoring płacisz według cennika faktora, a podstawa opłat zależy od konstrukcji tego cennika.

Różnica między cesją a faktoringiem polega więc na tym, że cesja tylko przenosi prawo do zapłaty, a faktoring zwykle używa jej jako jednego etapu finansowania bieżących faktur.

Kiedy faktoring wymaga cesji?

To, czy faktoring wymaga cesji, zależy od jego rodzaju. W faktoringu jawnym cesja jest warunkiem transakcji. Twój kontrahent dostaje zawiadomienie z danymi faktora i płaci na jego rachunek.

W faktoringu cichym kontrahent nie jest informowany o finansowaniu i płaci na dotychczasowy rachunek. Zależnie od umowy dochodzi do niejawnej cesji albo do finansowania bez przelewu wierzytelności. Na przykład INDOS w wariancie cichym nie przenosi wierzytelności, a wymaga pełnomocnictwa do twojego rachunku i zabezpieczenia rzeczowego. Wymagane zabezpieczenia i cena wariantu cichego zależą od faktora i umowy.

W faktoringu odwrotnym umowę z faktorem podpisuje odbiorca faktur. Faktor spłaca jego dostawców i wchodzi w ich prawa przez subrogację albo przelew, a odbiorca może zyskać dłuższy termin płatności.

Faktoring pełny i niepełny różnią się tym, kto ponosi ryzyko niewypłacalności kontrahenta. W pełnym (bez regresu) przejmuje je faktor, a w niepełnym (z regresem) zostaje przy tobie. W niepełnym faktor żąda od ciebie zwrotu finansowania, gdy minie termin z umowy liczony od terminu płatności, i nie musi wykazywać, że kontrahent jest niewypłacalny. Zwrot finansowania nie oznacza, że faktura automatycznie wraca do ciebie. Czy i kiedy wierzytelność wraca, rozstrzyga umowa, na przykład zapis o cesji zwrotnej. Niezależnie od tego umowa może obejmować pojedyncze faktury albo wszystkie faktury dla wskazanych kontrahentów, co praktyka nazywa cesją globalną.

Umowa cesji wierzytelności - forma i elementy

Kodeks nie zastrzega dla umowy cesji formy pod rygorem nieważności. Art. 511 k.c. stanowi, że jeżeli wierzytelność jest stwierdzona pismem, przelew też powinien być pismem stwierdzony. Faktura jest pismem, a przepis dotyczy samego przelewu. Umowie faktoringu jako całości kodeks cywilny nie stawia żadnej formy.

Kodeks nie wylicza też elementów umowy cesji. Umowa musi wskazać, kto przenosi wierzytelność, na kogo i jaką. Podstawa przelewu, na przykład sprzedaż albo umowa faktoringu, musi istnieć, ale kodeks nie wymaga wskazania jej w umowie cesji. W faktoringu wzór dokumentów daje faktor, a w praktyce umowa cesji zawiera też:

• miejsce i datę zawarcia,
• wartość brutto faktury,
• termin płatności,
• moment przeniesienia prawa,
• podpisy stron.

Opis wierzytelności ma jednoznacznie wskazywać, której należności dotyczy przelew. Bez tego strony mogą się spierać o zakres przenoszonych praw. Do umowy dołącz dokumenty potwierdzające wierzytelność, na przykład umowę współpracy, protokoły zdawczo-odbiorcze albo listy transportowe.

Umowa faktoringu może obejmować także faktury, które dopiero wystawisz. Sąd Najwyższy uznaje przelew wierzytelności przyszłych za dopuszczalny, choć różnie ocenia moment, w którym przyszła faktura przechodzi na faktora. Warunki, jakie musi spełniać faktura, określa regulamin faktora.

Przebieg cesji w faktoringu - role stron i zawiadomienie dłużnika

Cesja w faktoringu zaczyna się od umowy z faktorem, w której ustalacie limit i cenę według jego cennika. Potem wystawiasz fakturę z odroczonym terminem płatności i przekazujesz ją faktorowi. Jesteś wtedy zbywcą wierzytelności, a faktor jej nabywcą. W praktyce zbywcę nazywa się cedentem, a nabywcę cesjonariuszem. Oddajesz faktorowi prawo do zapłaty i dostajesz od niego zaliczkę.

Kolejny etap, tylko w wariancie jawnym, to zawiadomienie kontrahenta. Od niego zależy, komu kontrahent może skutecznie zapłacić. Dopóki kontrahent nie dostał zawiadomienia i nie wie o cesji, jego zapłata na twój rachunek zwalnia go z długu także wobec faktora (art. 512 k.c.). Z tej kwoty rozliczasz się wtedy z faktorem.

Ostatni etap to zapłata. Kontrahent płaci w terminie płatności, a jeśli zaliczka nie objęła całej faktury, faktor wypłaca ci resztę kwoty pomniejszoną o swoje opłaty.

Zakaz cesji wierzytelności - zgoda kontrahenta i inne wyjścia

Przy zakazie cesji w umowie z odbiorcą masz cztery wyjścia. Pierwsze to zgoda kontrahenta. Po jej uzyskaniu i zawiadomieniu kontrahent płaci faktorowi.

Drugie wyjście daje art. 9a ustawy o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowych. Gdy dłużnikiem jest duży przedsiębiorca, a ty jesteś mikro, małym albo średnim przedsiębiorcą, zakaz staje się bezskuteczny, jeżeli zapłata nie nastąpiła w terminie. Przepis nie działa, gdy dłużnikiem jest podmiot publiczny. Nie obejmuje też transakcji zawartych przed 24 stycznia 2023 r. ani transakcji zawartych w wyniku postępowań o zamówienie publiczne wszczętych przed tym dniem. Przy terminowej zapłacie zakaz obowiązuje dalej. Sam art. 9a nie otwiera więc drogi do finansowania faktury przed terminem.

Trzecie wyjście to faktoring cichy bez przelewu wierzytelności. Sam wybór wariantu cichego nie znosi zakazu cesji, bo przy niejawnej cesji zakaz działa także wobec faktora, który o nim wie. Oferta bez przelewu to inna umowa, a jej skutki wobec kontrahenta zależą od tego, co zapisano w umowie z nim. Karę umowną rodzi tylko wyraźne zastrzeżenie w tej umowie. Bez niego naruszenie zakazu może rodzić odszkodowanie na zasadach ogólnych (art. 471 k.c.), ale tylko wtedy, gdy kontrahent poniósł szkodę.

Czwarte wyjście to pożyczka pod fakturę zawarta tylko z pożyczkodawcą. Przy trzecim i czwartym wyjściu sprawdź, czym finansujący się zabezpiecza. Przelew na zabezpieczenie też przenosi fakturę na finansującego, więc zakaz cesji obejmuje go tak samo. Zastaw można ustanowić tylko na prawie, które da się zbyć (art. 327 k.c.). Do zwykłego zastawu na fakturze stosuje się odpowiednio przepisy o przelewie, a kontrahenta trzeba o nim pisemnie zawiadomić (art. 329 k.c.). Jeśli zabezpieczeniem ma być zastaw na tej samej fakturze, zapytaj przed podpisaniem, jak finansujący traktuje zakaz z umowy z odbiorcą.

Czy faktoring wymaga zgody małżonka?

Kodeks rodzinny nie wymaga zgody małżonka na umowę faktoringu ani na poręczenie wekslowe. Zgoda jest potrzebna tylko przy czynnościach z zamkniętej listy w art. 37 § 1 k.r.o., takich jak obciążenie nieruchomości, zbycie przedsiębiorstwa czy darowizna z majątku wspólnego. Jeśli faktor chce zabezpieczenia na nieruchomości z majątku wspólnego, na przykład hipoteki, zgodę małżonka musisz mieć.

Zgoda małżonka decyduje o tym, z jakiego majątku faktor odzyska pieniądze. Jeśli umowę zawierasz za zgodą małżonka, faktor może żądać zapłaty także z majątku wspólnego (art. 41 § 1 k.r.o.). Przy egzekucji z tego majątku musi tę zgodę wykazać dokumentem (art. 787 k.p.c.). Bez zgody faktor sięga po twój majątek osobisty, twoje dochody i składniki przedsiębiorstwa, jeśli dług powstał w związku z jego prowadzeniem. Dlatego faktor może uzależnić finansowanie od zgody albo poręczenia małżonka. To warunek handlowy, którego ustawa nie zakazuje.

Poręczenie wekslowe małżonka to co innego niż zgoda. Poręczyciel odpowiada osobiście, tak samo jak ten, za kogo poręczył (art. 32 prawa wekslowego). Na przykład Finea w faktoringu cichym zazwyczaj zabezpiecza finansowanie poręczeniem wekslowym przedsiębiorcy i jego małżonka, z podpisem na wekslu w obecności notariusza. Notariusza wymaga faktor, nie ustawa. Jeśli nie chcesz angażować małżonka, zapytaj o zabezpieczenia przed złożeniem wniosku.

Sama cesja czy faktoring?

Sama cesja wystarczy, gdy chcesz jednorazowo sprzedać należność, także przeterminowaną. Cenę ustalasz wtedy z nabywcą. Faktoring wybierasz, gdy chcesz finansować bieżące faktury przed terminem płatności, także pojedyncze. Skuteczny zakaz cesji bez zgody odbiorcy obejmuje każdy przelew tej faktury, jawny i niejawny. Zostaje wtedy finansowanie bez przelewu wierzytelności albo pożyczka pod fakturę. Gdy faktura jest już po terminie, sprawdź, czy zakaz nie stał się bezskuteczny na podstawie art. 9a. Zanim złożysz wniosek, upewnij się, że umowa z odbiorcą faktury nie ogranicza przelewu wierzytelności.